from the press Fotografie

column Scherpstellen
In het voorbijgaan worden de mooiste foto's gemaakt

Zekerheid
Als je van de meeste fotoboeken de titel ziet en je bladert er vluchtig doorheen, weet je waarover het gaat. Fotoboeken gaan niet 'overal' over; fotoboeken gaan 'ergens' over. Een onderwerp, een thema, een project. Oe inhoud van alle foto's heeft, weliswaar in een diversiteit, betrekking op hetzelfde. Voor de kijker is dat zekerheid, consequentie. Vanaf het begin weet je waaraan je toe bent.

Een verademing
Op 4 november 2005 was er in het theater in de kelder van boekhandel Donner aan de Lijnbaan in Rotterdam een boekpresentatie: Insights / Ogenblikken. Een fotoboek van ene Rafaël Philippen. Nadat alle foto's van het boek achtereenvolgens op een groot scherm geprojecteerd waren, was mijn reactie na de eerste vertoning: flauwekul. Na de tweede keer alles gezien te hebben, kwam ik tot: hm. Tijdens de derde projectie ging ik steeds meer rechtop zitten. En tijdens de vierde projectie was alles tot mij doorgedrongen: ongelofelijk, fantastisch, wat een verademing, wat een verfrissing, een serie foto's die alle orthodoxe paden met lompe voeten trad. Ik zag een geheel andere, nieuwe opvatting over onze wereld. Het was alsof Rafaël vanaf een andere planeet op onze aarde was geland en met een totale verwondering en verbazing om zich heen kijkend almaar alles met zijn camera registreerde.

Niet wáár maar hóe
In 2007 verscheen een tweede boek van Rafaël: 'Convalaria Majalis'. Van vader Sander verscheen een jaar eerder 'Ter plaatse'. Nu, in 2010, een boek van beide fotografen, Sander in zwartwit, Rafaël in kleur: 'Philippen & zn'. Ruud Visschedijk, directeur Nederlands Fotomuseum Rotterdam schrijft in het voorwoord: 'Het maakt eigenlijk niet zo veel uit wáár ze naar kijken, maar vooral hóe ze kijken. Wat dan opvalt is dat Sander en Rafaël allebei de werkelijkheid benaderen alsof ze deze voor het eerst zien'. Zo staan er veel foto's in waarvan de serieuze fotograaf concludeert: daar maak je toch geen foto van? En dan zie je bovendien dat alle foto's in het boek in volkomen willekeurige volgorde zijn geplaatst.

Werveling aan indrukken
Maar is dat niet het wezenlijke van onze aarde, onze wereld, ons mensen? Er zit geen enkele samenhang in, geen volgorde, geen logica, geen oorzaak en gevolg. De hele wereld, zoals wij daarin rond lopen, is één grote ongeordende werveling aan indrukken op ons. Geen verwerking van het geziene, maar slechts het gadeslaan ervan. Een voortdurende stroom aan de grootst mogelijke diversiteit speelt zich als een film zonder begin en eind voor onze ogen af.

Als een kind
Wat hebben Sander en Rafaël gedaan? Zij hebben puur willekeurig, zonder ook maar een moment na te denken, af en toe zo'n wereldbeeldje met hun camera geregistreerd en zo achter elkaar hun geheugenkaartjes gevuld. Als je het boek doorbladert, doorkijkt, opnieuw begint en aandachtiger kijkt om alles zo veel mogelijk op je te laten inwerken, dan zie je de wereld weer als een kind: geheel onbevangen, vol verbazing, verwondering, bewondering, genieten. Speels en luchtig komen zo al die foto's over. Inderdaad, van de hak op de tak springend, maar exact zoals in het eerste boek van Rafaël staat: 'In het voorbijgaan worden de mooiste foto's gemaakt'. Hripsimé Visser, conservator fotografie Stedelijk Museum Amsterdam, schrijft onder meer over vader en zoon: 'Zij legden met hun camera's de onvermoede schoonheid van een alledaagse werkelijkheid vast, van natuur en cultuur, van mens, ding en plek'.

Overeenkomst? Verschil?
Keer op keer heb ik in het boek de foto's van Sander en Rafaël met elkaar vergeleken. De overeenkomsten zijn groot, maar er is toch ook een verschil. Rafaël fotografeert 'opener'. De foto's van Sander hebben dikwijls iets afgeslotens, waardoor je niet verder kunt kijken of waardoor verder kijken wordt geblokkeerd. Vaak zien we hekken, of een 'object' (huis, beeld bijvoorbeeld) zo groot dat je er niet omheen kunt. Rafaëls foto's hebben soms meer 'ruimte', je kunt verder, je kunt eromheen, je kijkt eroverheen, je ziet vergezichten. Maar de overeenkomsten zijn duidelijk groter; als alle foto's óf alleen in zwartwit, óf alleen in kleur zouden zijn, zal het heel moeilijk worden per foto vader of zoon te herkennen.

Veel kijkgenoegens, veel inlevingsvermogen. En erger je niet te veel. Of beter: erger je juist! Want deze fotografische opvattingen zullen je eigen kijk op die interessante wereld van ons nu of in de toekomst sterk kunnen verruimen.

Fotografie | Karel Maat | oktober 2010 nr. 10